Είστε εδώ

Η Μάχη της Πολτάβας δημιούργησε νέα τάξη πραγμάτων στη βόρεια Ευρώπη

Η Μάχη της Πολτάβας ή Πουλτόβας (27 Ιουνίου-8 Ιουλίου 1709) είναι η σημαντικότερη μάχη του Μεγάλου Βορείου Πολέμου. Έληξε με αποφασιστική νίκη του Πέτρου Α΄ της Ρωσίας επί του Καρόλου ΙΒ΄ της Σουηδίας και θεωρείται ότι μετά από αυτήν την έκβαση, η Σουηδική Αυτοκρατορία έπαυσε να αποτελεί Μεγάλη Δύναμη και η Ρωσία αναδείχθηκε ως η νέα ηγέτιδα δύναμη της βόρειας Ευρώπης.

Μέχρι τον 18ο αιώνα, οι Δυτικοευρωπαίοι έβλεπαν την Ρωσία με περιφρόνηση. Γνώριζαν ότι επρόκειτο για μια τεράστια χώρα με εκατομμύρια κατοίκους αλλά δεν την υπολόγιζαν ως σοβαρό αντίπαλο. Πίστευαν ακράδαντα πως η Ρωσία ήταν οπισθοδρομική και υπανάπτυκτη και ότι ως εκ τούτου δεν μπορούσε να εκμεταλλευτεί τις δυνατότητές της και να αναδειχθεί σε μεγάλη ευρωπαϊκή δύναμη. Για την Δύση, το βασίλειο των τσάρων παρέμενε ένα αιρετικό κράτος που δεν είχε βγει ακόμα από τον μεσαίωνα, όντας βυθισμένο στις προλήψεις, τις δεισιδαιμονίες αλλά και την βαρβαρότητα. Το 1709 όμως, οι Ευρωπαίοι θα μετέβαλαν τελείως τις εκτιμήσεις τους για την ισχύ της Ρωσίας, με έναν μάλλον επώδυνο τρόπο.

Από το 1682, στην Ρωσία βασίλευε ο τσάρος Πέτρος Α΄, ο επονομαζόμενος Μέγας.Ο βασικός σκοπός της πολιτικής του ήταν να εκσυγχρονίσει την Ρωσία και να την καταστήσει υπολογίσιμη δύναμη στην Ευρώπη. Ο Μέγας Πέτρος επέβαλε – συχνά με βίαιες μεθόδους – μια σειρά μεταρρυθμίσεων σε όλους τους τομείς: στο εμπόριο, στην οικονομία, στην εκπαίδευση και φυσικά στον στρατό. Οι ρωσικές ένοπλες δυνάμεις αναδιοργανώθηκαν και εξοπλίστηκαν σύμφωνα με τα πρότυπα τις δυτικής Ευρώπης. Οι στρατιώτες του τσάρου εκπαιδεύτηκαν και εξοικειώθηκαν με τις τακτικές που εφάρμοζαν οι στρατηγοί της Γαλλίας, της Βρετανίας και των γερμανικών κρατών. Στην Δύση, οι μεταρρυθμίσεις αυτές είτε πέρασαν απαρατήρητες είτε θεωρήθηκαν γραφικές και καταδικασμένες προσπάθειες ενός έθνους που δεν είχε ελπίδα να ορθοποδήσει.

49158950_2119065848424117_7693793526865199104_n.jpg

Το 1700 ξέσπασε ο Μεγάλος Βόρειος Πόλεμος, μια αιματηρότατη σύρραξη μεταξύ Σουηδίας και ενός συνασπισμού κρατών με επικεφαλής την Ρωσία. Βασική αιτία της σύγκρουσης αυτής ήταν ο ανταγωνισμός για τον έλεγχο της ανατολικής και βόρειας Ευρώπης. Την περίοδο εκείνη η Σουηδία αποτελούσε μια ευρωπαϊκή υπερδύναμη και ο στρατός της θεωρείτο ο ικανότερος και ο πιο άρτια εκπαιδευμένος στον Βορρά. Βασιλιάς της ήταν ο Κάρολος ΙΒ΄, ένας ικανός αλλά υπερβολικά φιλόδοξος μονάρχης. Για οκτώ χρόνια, μετά την έναρξη του Μεγάλου Βόρειου Πολέμου, ο σουηδικός στρατός έλεγχε την κατάσταση, κερδίζοντας σχεδόν κάθε μάχη που έδινε. Το 1708, ο Κάρολος ΙΒ΄ αποφάσισε να προελάσει ως την Μόσχα και να δώσει την χαριστική βολή στον μεγάλο του αντίπαλο, την Ρωσία. Η καθοριστική μάχη δόθηκε στην Πολτάβα της Ουκρανίας, στις 28 Ιουνίου 1709. Παρά τις αρχικές τους επιτυχίες, οι Σουηδοί γνώρισαν τελικά μια άνευ προηγουμένου συντριβή. Από τους 25.000 άνδρες του Καρόλου ΙΒ΄, περίπου 7.000 κείτονταν νεκροί ή τραυματισμένοι, ενώ γύρω στους 3.000 είχαν αιχμαλωτιστεί. Ο Μεγάλος Βόρειος Πόλεμος θα συνεχιζόταν μέχρι το 1721 και θα έληγε με νικητή την Ρωσία.

Η μάχη της Πολτάβας ήταν ένα σοκ για τους Δυτικοευρωπαίους, οι οποίοι συνειδητοποιούσαν ξαφνικά ότι η κατάσταση είχε αλλάξει για πάντα. Η Ρωσία είχε πάψει να είναι ο γνωστός ακίνδυνος γίγαντας και αποτελούσε πλέον έναν νέο ισχυρό παίκτη στην διεθνή διπλωματική και στρατιωτική σκακιέρα. Οι διαπιστώσεις αυτές θα επιβεβαιώνονταν πολλές φορές στα χρόνια που ακολούθησαν. Η στάση της Ρωσίας θα αποδεικνυόταν καθοριστική για την διαμόρφωση των πραγμάτων στην Δύση, ειδικά στις μεγάλες ευρωπαϊκές συρράξεις, όπως τους Ναπολεόντειους Πολέμους και τον Δεύτερο Παγκόσμιο. Ας δούμε, όμως, πώς φτάσαμε ως εκεί.

lomonosov_poltava_1762_1764_small.jpg

Κατά το πρώτο τέταρτο του 17ου αιώνα, ο Σουηδός βασιλιάς Γουσταύος Αδόλφος είχε γίνει ο σημαντικότερος στρατιωτικός ηγεμόνας της εποχής του χάρη στους νεωτερισμούς τακτικής και όπλων, αλλά και στην ηγετική του φυσιογνωμία. Μετά το θάνατό του, οι Σουηδοί βρίσκονταν υπό την επάξια ηγεσία του Καρόλου ΙΒ’. Ο σουηδικός στρατός αναχαίτισε τη συμμαχική εισβολή τον Απρίλιο του 1700. Παράλληλα, ο Κάρολος ΙΒ’ αντεπιτέθηκε και νίκησε τους  Δανούς μέσα στην πατρίδα τους. Τον Οκτώβριο πολιόρκησε τους εισβολείς Ρώσους στη Νάρβα και τον Νοέμβριο επιτέθηκε με μόλις δέκα χιλιάδες άνδρες μέσα σε μια φοβερή χιονοθύελλα νικώντας τους 70 χιλιάδες στρατιώτες του Πέτρου. Αντί όμως αν προχωρήσουν στη Ρωσία, για την οποία ο Κάρολος έλεγε ότι «μπορούσε να συντριβεί οποιαδήποτε στιγμή», οι Σουηδοί μπήκαν στην Πολωνία και στη Σαξονία. Το 1705 είχαν νικήσει όλους τους εχθρούς τους στη Βαλτική εκτός από τους Ρώσους που είχαν απομείνει....

Μπήκε στη Ρωσία αρχές του 1708 και συνέχισε την επίθεση όλο το καλοκαίρι, αλλά οι Ρώσοι απέφυγαν να αναμετρηθούν σε μάχη. Προτίμησαν να «παρενοχλούν» τον σουηδικό στρατό υποχωρώντας και καταστρέφοντας οτιδήποτε θα μπορούσε  να φανεί χρήσιμο στους εισβολείς. Παρά τον βαρύ χειμώνα του 1708-1709, ο Κάρολος συνέχισε την επίθεσή του, χωρίς να περιμένει βελτίωση του καιρού και χωρίς να καθυστερεί την προέλασή του σε αναμονή  ενισχύσεων και εφοδίων από τη Ρίγα στις βαλτικές ακτές. Στις 9 Οκτωβρίου ο Πέτρος υπερφαλάγγισε τον Κάρολο, επιτέθηκε στην εφεδρική δύναμή του και πήρε όλα τα εφόδια, περιλαμβανομένων και των κανονιών που είχαν απόλυτη ανάγκη. Ο Κάρολος αγνόησε τις απώλειες, κάλεσε τους στρατηγούς του και διέταξε τον στρατό, που είχε πλέον μειωθεί σε 20 χιλιάδες περίπου άνδρες, να βαδίσει εναντίον της Μόσχας. Οι Ρώσοι επιβράδυναν τη σουηδική προέλαση και τελικά την αναχαίτισαν στην πόλη Πολτάβα στην όχθη του ποταμού Βόρσκλα, κοντά στη συμβολή του με τον Δνείπερο, περίπου 120 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά του Χαρκόφ. Στις 2 Μαΐου ο Κάρολος πολιόρκησε ασφυκτικά την πόλη, αλλά διαπίστωσε ότι ήταν αδύνατον να διασπάσει τη ρωσική αντίσταση. Καθώς συνεχιζόταν η πολιορκία, ο Πέτρος συγκέντρωσε τα υπόλοιπα τμήματα του στρατού του σε κάποιο σημείο της περιοχής. Είχε 40 χιλιάδες άνδρες και 100 κανόνια κοντά στον σουηδικό στρατό. Παρά το γεγονός ότι δεν διέθετε πλέον πολλά εφόδια και πυρίτιδα και είχε τραυματιστεί σοβαρά στο πόδι, ο Κάρολος, που υποτιμούσε πάντα τις μαχητικές ικανότητες των Ρώσων, διέταξε επίθεση. Στις 8 Ιουλίου οι Σουηδοί προήλασαν κάτω από το καταιγιστικό πυρ των κανονιών και των μουσκέτων τους. Οι ρωσικές γραμμές λύγισαν, αλλά δεν διασπάστηκαν. ...

Μετά από δυο ώρες μάχης, ο Πέτρος διέταξε τους στρατιώτες του να επιτεθούν. Οι Ρώσοι νίκησαν γρήγορα τις σουηδικές πτέρυγες και τις ανάγκασαν να υποχωρήσουν. Μειονεκτώντας σε μεγάλο βαθμό αριθμητικά, ο Κάρολος πρόβαλε πειθαρχημένη αντίσταση μέχρις ότου έφτασε στη στενή γωνία που σχημάτιζαν οι ποταμοί Βόρσκλα και Δνείπερος. Εκεί ο στρατός του υπέστη πανωλεθρία. Μόνο ο ίδιος και περίπου 1.500 στρατιώτες του κατάφεραν να διαφύγουν. Οι Σουηδοί που αιχμαλωτίστηκαν χρησιμοποιήθηκαν αργότερα σαν εργάτες για την οικοδόμηση της Αγίας Πετρούπολης, που ήταν φόρος τιμής προς τον θριαμβευτή ηγέτη και προς τη νέα, σύγχρονη Ρωσία...

poltava_1_resized.jpg

Από την μάχη της Πολτάβας και μετά, οι Δυτικοί έθεσαν έναν νέο βασικό στόχο στην εξωτερική πολιτική τους: να αποκόψουν κάθε έξοδο της Ρωσίας στην Μεσόγειο και να εμποδίσουν την επέκτασή της προς την Δύση.

Εδώ και 300 περίπου χρόνια, η ευρωπαϊκή διπλωματία ακολουθεί το ίδιο μοτίβο, με μικρές παραλλαγές. Τον 18ο και 19ο αιώνα, πολλά κράτη της Δύσης τηρούσαν φιλοτουρκική στάση, θεωρώντας την Οθωμανική Αυτοκρατορία ως τον μοναδικό παράγοντα ανάσχεσης της ρωσικής επέκτασης. Κατά τον Κριμαϊκό Πόλεμο, που προαναφέρθηκε, οι Ευρωπαίοι δεν δίστασαν να χρησιμοποιήσουν βίαια μέσα για να περιορίσουν την δύναμη του τσάρου. Η πολιτική του κατευνασμού, την οποία ακολουθούσαν οι δυνάμεις της Δύσης κατά την δεκαετία του 1930, αποσκοπούσε μεταξύ άλλων και στην ενίσχυση της χιτλερικής Γερμανίας, ώστε να χρησιμεύσει ως ανάχωμα απέναντι σε μια πιθανή σοβιετική προέλαση προς τον Ατλαντικό. Ανάλογα παραδείγματα έχουμε και στα πιο πρόσφατα χρόνια. Από το 1990, οι Δυτικοί σχηματίζουν σταδιακά έναν κλοιό γύρω από την Ρωσία, εντάσσοντας στο ΝΑΤΟ όλους σχεδόν τους γείτονές της. Αυτή η περικύκλωση θα ολοκληρωθεί μόνο με την προσχώρηση νέων ανατολικών χωρών στην Βορειοατλαντική συμμαχία, όπως η Ουκρανία και τα κράτη της πρώην Γιουγκοσλαβίας. Έτσι εξηγείται εν μέρει ο πόλεμος στην Κριμαία, το 2014, αλλά και οι πιέσεις της Δύσης για να αναγνωριστεί το Κόσοβο και να επιλυθούν τα προβλήματα μεταξύ Αθήνας και Σκοπίων. Κάθε διπλωματικό λοιπόν σχέδιο των Ευρωπαίων σχετικά με την Ρωσία και κάθε καταγγελία της όντως αυταρχικής συμπεριφοράς του Πούτιν, έχουν τις ρίζες τους σε ένα μακρινό αλλά καθοριστικό γεγονός: τον τρόμο που σκόρπισε η μάχη της Πολτάβας.